A: Is that Barong from Bali?

U: Apa iku Barong teka Bali?

A: No, It isn’t. the dancers wear masks resemble Balinese Barong. But it is original Barong from this village, Kemiren.

U: Using, penari Barong iki nganggo topeng kaya emeh padha ambi Barong Bali, naming iki Barong asli teka desa iki, Kemiren.

A: Does it have special magic meaning?

U: Apa iki duwe arti majik?

A: Yes, look. Yhe mask symbolizes evil animals. And according to the mythology it is a goodness symbol and has power to get rid of devilish power.

U: Iya iki kek delengen. Topeng iku kaya kewan galak. Nurut mitos (kepercayaan rakyat) barong iki simbol barang hang apik ambi duwe kekuwatan ngusir kekuwatane setan.

A: how many people who plays Barong?

U: Ana pirang uwong kang njugedaken barong iki?

A: it is usually played by two men, and it is usually performed at the people parties, such as: wedding and circumcision parties for the purpose of having happiness in the future.

U: Biyasahe iku dijugedaken jak loro, lan biyasahe iki kanggo uwong koleman, pesta penganten lan sunatan kanggo supaya mulya uripe.

A: So, this event is also for that purpose, isn’t it?

U: Terus, acara iku uga kanggo maksud iku, yara?

A: Yes, that’s right. Barong Ider Bumi is held by Using community as a village purification for the prevention of plague.

U: Iya, bener. Barong Ider Bumi iki kanggo wong masarakat Using kanggo bersih desa supaya aman teka pageblug.

A: How often is it held in ayear?

U: Ping pira acara iki setahune dianakaken?

A: It is held annually (onces a year) on the second day of Idul Fitri.

U: Iki biyasahe dianakaken setahun sepisan, pas dina lebaran rong dina.

A: Every Household makes a tumpeng (rice cones) and pecel pitik (grilled chicken mixed with coconut) just before sunset these tumpeng are carried around the village, lead by Barong. This is called the Ider Bumi (procession of the soil). After this procession is over all tumpeng are put on the road. While waiting, amin fiqin (praying), are read (these are sacred verses from Koran). After the amin fiqin (praying) is over, and the tumpeng may be eaten by the community.

U: Saben keluwarga nggawe tumpeng lan pecel pitik, sedurunge serngenge surup tumpeng mau diarak keliling desa dipimpin ambi barong. Iki diarani Ider Bumi. Sawise upacara iki, kabeh tumpeng dideleh ring lurung, terus didongani, sawise didongani tumpeng lan pecel pitik mau dipangan bareng.

Nurut Koentjaraningrat, adat iku wujud ide, gagasan, norma teka kebudayan tertemtu. Norma pungsine ngatur laku urip. Misale, kadhung ana tanggane iwuh, para tangga teparo padha teka nggawa beras, para bungkil, picis. Kadhung parine melecuti, dianakaken selametan “ngerujaki”. Ring kutha, lebaran pating kirim kartu lebaran, lan sepitirute.

Ide, norma, tata laku sipate abstrak. Sing keneng diusuk. Manggone ring utek. Isine konsep-konsep tata urip kang dianggep luhur. Kerana abstrak, akeh-akehe irrasional. Naming kerana iku biyasahe manggon jangget ring ati. Mulane masiya akeh-akehe adat iku sing melebu akal, mohal, nganeh-nganehi, naming masarakat kang ngugemi sing wani ninggalaken. Wong liya ndeleng adat “ngerujaki”, mikir. Paran temaline antarane rujak ambi pari melecuti. Naming dulur Kemiren emong ninggalaken adat iku. Paran temaline ngelarung gitik kang isi sajen nyang segara ambi asil laut? Naming dulur-dulur Muncar, pengingen, sing kira gelem. Salah-salah malah ngamuk. Polahe norma, nilai budaya iku sipate abstrak, manggone jangget ring jero ati lan duwe karep kang dianggep luhur.

Nalika bangsa Indonesia ngawiti pembangunan, kepingin dadi negara modern kaya negara-negara maju. Sing weruha tanpa kerasa milu mili, niru lan ngetutaken cara pikir barat kang muja rasionalitas. Kurikulum ring sekolahan, njunjung lan ngistimewakaken wewulangan kang nguja rasio. Wewulangan kang ngemong rasa, norma, imajinasi, minggir lan dipinggiraken. Akibate, lare-lare sekolah, anak-anak kita kabeh, saiki mangkat nggugat paran pentinge ngerumat adat.

Alas Kalimantan (lan alas-alas liyane) wite entek, lumpur Lapindo ring Sidoarjo, Freeport ring Papua, lan kasus-kasus liyane, ndadekaken rusake alam lan nyengsarakaken menungsa. Iku kabeh kerana pembangunan dilakokaken mung nganggo cara pikir rasional tanpa diimbangi ambi cara-cara kang ngemong rasa.  Mulane masarakat kang ngugemi adat kang saktemene duwe kearipan lokal ngerumat alam, sing payu, sing diregani, sing dienggo, malah dipinggiraken, dikalahaken, disalahaken.

Kudune bangsa Indonesia gelem sinau nyang bangsa Jepang. Iki dudu latah. Negara kang tau ngempe mbah buyut iki dadi negara maju kelawan ngerumat  laku kang njunjung norma tinggalane leluhur. Mulane, jare kanca kang tau merana, wong Jepang sing wani laku kriminal, dudu wedi nyang hukum lan polisi, naming wedi nerak adat. Ring Indonesia adat yara didadekaken tontonan? Dirasionalaken. Diprofanaken. Ilang sakrale.  Ambi pemerintah, adat diuri-uri kanggo objek pariwisata. Nekakaken picis. Mulane ruhe ilang. Bengen, wong Blambangan duwe adat, kadhung ana barang ilang, dicantholaken ring pejagan bucu kampung. Barang iku sing ilang sampek kang duwe weruh. Kawin colongan, iku bisa ngatasi konflik rong keluwarga. Selametan ring sumber, bisa nyancang karep njaga lestarine alam. Lan akeh adat liyane. Iki dudu ngajak melaku mundur. Iki mung ngilingaken kadhung adat iku sejatine ngerumat timbange penguripan.

Banyuwangi duwe adat penganten dhewek. Adat iku tinggalane mbah buyut bengen kang diuri-uri sampek saiki. Adat penganten Banyuwangi iku bida ambi adat-adat penganten teka dhaerah liya.

Kadhung ditakoni kapan adat Penganten Banyuwangi kawit ana, njawabe rada angel. Polahe kudu ana penelitian ilmiah kang keneng dipercaya lan diterima secara akademis. Naming kadhug diteliti entheng-enthengan kelawan takon nyang para sepuh, ana jawaban kang keneng dienggo gandholan lan penjelasane para sepuh kaya kang diterangaken ring ngisor iki. Dadi tulisan iki sumbere teka ceritane para sepuh, terus teka pengalaman, utamane pengalaman penulis kumpul ambu dulur-dulur Kemiren lan tulisan-tulisan soal penganten Using sedurunge.

Pengantene wong Using iku biyasahe paese mung sepisan, yaiku nalika arep surup baen. Tata rias penganten wadon lan penganten lanang ana adate kang wis maton.Dene tata rias utawa paes penganten wadon iku ana telung perkara, kaya kang diterangaken ring isor iki, yaiku:

1. Tata rias rai utawa wajah.

Tata rias arai utawa wajah yaiku maesi sakat teka nggelung, nguris, lan masang lotho/medhaki. Dene tata rias rai iku ana papat maceme yaiku: nganggo lotho, nganggo jamang, nganggo anting-anting lan nganggo tasmak kadhung perlu.

Lotho kadhung jaman bengen digawe teka godhong katu hang dicampur ambi kunir. Sedheng kunire iku baen kudu pecake hang dienggo ngethok tali puser. Kadhung saiki hang aran lotho iku wis uwah-uwahan kabeh antarane bahan lan modhele. Saiki lotho digawe teka kain beludru kelire cemeng. Modhele pesagi papat dawane 5 cm diendoni monte cilik-cilik, dietap kaya kembeng lung-lungan lan disisipi prada. Ring pajune diweni tali kiwa tengen, masange ditalekaken memburi liwat ndhuwure kuping. Gunane nganggo lotho iku mung supaya penganten wadon bener-bener taat lan tuhu nong wong tuweke.

Jamangan yaiku digawe teka kain beludru kelire cemeng, ditirus utawa dipotong kaya ulan sabit. Kain mau aju diendoni monte pisan kang kelire kuning emas lan abang. Carane nganggo, sakwise lotho dipasang buru jamangan dipasang, kaya dene masang lotho uga diuweni tali kiwa tengene. Gunane jamangan kanggo nambahi supaya penganten wadon katon lebih ayu maning.

Anting-anting hang dienggo penganten Using, digawe teka emas naming uga ana kang teka suwasa. Kari ndeleng kemampuane uwonge baen.

Kang sing kari, penganten Using biyasahe nganggo tasmak. Kelire terserah si tukang paes.

2. Tata rias gelungan utawa sanggul.

Gelungan kang dienggo penganten Using diarane gelungan ronce. Bengen, gelungan iku langsung nganggo rambute dhewek. Saiki akeh-akehe nganggo uncal utawa cemara (rambut palsu). Carane nggawe rambut mau dipinte sulung terus dietap bunder gelungan kang didelehe kembang sundel, kembang wangsa, kembang goyang, gini ringgit, sekar pakis lan oncer-oncer. Kabeh mau nduweni maksud lan tujuwan yaiku penganten wadon gena katon ayu lan nduweni arti penganten wadon kudu tuhu lan bekti nong kang lanang, wong tuweke lan nong agamane.

3. Tata rias kelambi utawa busana.

Tata rias kelambi ana petang bagean yaiku busana gulu kaya dene kalung, busana awak utawa badan kaya dene sarung, lungsuran, stagen utawa sabuk, kutang, selendhang, kebayak dawa, peniti ringgit emas lan korset.

Sarung utawa tapih kadhung penganten Using benge nganggo tapih sutra Bugis lan mesti motipe latar abang kothak-kothak.

Lungsuran utawa kain pecak uga dienggo ring penganten Using. Sedurunge nganggo tapih, penganten wadon dienggoni lungsuran utawa tapih hang wis luwas pecake emake. Kang artine supaya panganten wadon mau tetep enget nong emake.

Sabuk utawa astagen nganggone kaya umume yaiku sawise tapihan buru nganggo sabuk utawa stagen.

Selendhange, biyasahe bengen nganggo kain cap hero kelire abang dawane 2 meter werane 40 cm. selanadhang iki kanggone dienggo hiasan baen. Cara nganggone, tengeh-tengehe selendhang diselempitaken ring sabuk, terus pucuke selendhang digeningaken ngelewer ring nduwure pukang kiwa tengen.

Kebayake penganten Using bengen nganggo kebayak dawa nalika surup. Kebayak mau digawe taka kain beludru kelire cemeng. Ring pinggirane disulami bolak emas lan monte. Motip sulamane umume motip lunglungan. Dene sulamane hang ana ring pucuke kabayak biyasahe gambare kembang. Kebayak mau nganggo kuthu baru. Kebayak modhel gedigi iki dienggo ambi putrine raja. Dadi karepe makene kaya anake raja.

Korsete penganten Using digawe teka kembang mawar lan kembang asparaga dipasang ring dhadha.

Busana tangan:

Busana tangan ana telung bagean yaiku: kelat bahu, gelang lan ali-ali. Kelat bahu bahane teka akulit dibungkus ambi kain beludru kelire cemeng disulami ambi bolak emas dipasang ring lengen kiwa lan tengen. Gelang biyasahe teka emas, motipe tebu sekeret. Ali-ali teka emas dienggo kaya biyasahe wong nganggo ali-ali.

Busana sikil:

Sandhal motip lan bahane terserah paran duwene utawa dipantes ambi kelire kelambine.

Dene tata rias penganten lanang kaya penjelasan ngisor iki:

1. Tata rias rai/wajah

Magih kaya penganten wadon, sedurunge dipaesi penganten lanang dibuang sulung rambut bajange. Sakwise iku buru diwedhaki atal supaya katon mencorong. Samarine iku alis lan berengos kadhung duwe dikandeli ambi nganggo patelut, lan lambene dipolesi lipen, terus dienggoni tasmak.

2. Tata rias endhas

Kadhung penganten lanang kanggone wong Using sing kakehen macem-macem. Mung cukup nganggo blangkon modhel Solo naming sing nganggo mondholan mburi. Ring pinggire, ring ndhuwure kupinge diselempiti kembang sundel.

3. Tata rias kelambi utawa busana

Tata busana penganten lanang Using meh padha ambi penganten wadon, naming ana bidane. Dene peragate antarane: celana, lembaran utawa sarung, selendhang, kelambi, selempang, sabuk, keris lan bros utawa kursase.

Celanane penganten lanang Using biyasahe bengen nganggo beludru kang kelire cemeng lan polos sing nganggo sulaman paran-paran.

Lembaran utawa sarung kang dienggo parang barong motipe liris. Nganggone sawise nganggo celana, disarungaken kaya dene nganggo sarung mung baen pucuke tiba nong ngarep karo, terus ditekuk diendoni epek.

Selendhang kang dienggo padha ambi selendhange penganten wadon. Teka bahan hero, dawane rong meter lan werane 40 cm. carane nganggo ya padha ambi penganten wadon. Ngelewer kiwa lan tengene sak ndhuwure pukang.

Kelambi kang dienggo modhel biskap kelire cemeng kaine beludru. Pinggirane disulami bolak emas modhel lunglungan.

Selempange digawekaken teka kain beludru pisan lan disulami bolak emas, dawanemung sak meter werane limang senti. Nganggone kaya nganggo selempang umume, mung ring pucuke baen diendoni peniti.

Sabuk kang dienggo bahan lan modhele padha ambi selempang mau, ya disulami nganggo bolak emas motipe lunglungan.

Keris kang dienggo penganten bengen gagange diendoni selendhang cilik. Keris iku setemene ngengetaken nong panganten lanang supaya nduweni pengadeg hang kuwat kaya kuwate keris aji mau.

Korsase utawa bros bahane teka kembang mawar ambi godhong kembang asparaga, nganggone dipasang dhadha kiwa.

Penganten lanag uga nganggo kalung teka ringgit lan kembang sundel.

Peragate Penganten Kanggo Upacara Surup/Kawinan

Sadurunge ngelaksanakaken kawinan antarane calon penganten lan juru paes kudu nganakaken cecawis ragat (material) lan doa (spiritual). Bandha yaiku barang-barang kang diperlokaken nalika upacara iku. Dene cecawis doa yaiku antarane sekabehe larangan-larangan kang bisa gawe batale upacara kudu ditaati.

Cecawise Juru Paes

Cecawis ragat yaiku nyiapaken penganggone para calon penganten lanang lan wadon. Dene cecawis doa yaiku tukang paes nyawisaken sajen utawa peras kanggo waktu maesi penganten, uga ana kang ngelakoni puwasa, supaya apik lan selamet ulihe maesi. Dene perase yaiku: gedhang raja petang lirang, beras sak kilo, gula jawa, kelapa kang wis dipacaki lan diendoni bolak lawe, kinangan komplit, kembang telon dibungkus kang diselempiti ambi picis sak cukupe kang diarani sari. Peras iku kadhung wis mari maesi digawa mulih ambi tukang paese.

Cecawise Penganten

Rong ulan sak durunge upacara, penganten loro sing ulih menyang-menyang. Sebab nanggung kala. Limang dina sak durunge upacara, pengantenwadon dipangur utawa diasab. Ngasab iku dilaksanakaken ambi tukang pangur. Doane gedigi:

Wajah gumerem luwir gendhis, awetu kang cahya, saking gebyare waja, rema memeh wilis.

Artine:

Untune mencorong kaya mutiara, gemuyune manis kaya gula, awake katon mencorong merga teka mencoronge untu, rupa kaya dene serngenge, rambute cemeng gemilap.

Sakliyane iku pengantene dilurubi utawa diatali. Bahane: kunir, temu giring, godhong kemuning, godhong nangka hang kelire kuning kadhung bisa kang wis temebluk dhewek, godhong langsat hang temebluk dhewek, kencur lan beras. Kabeh bahan mau digerus lan diendoni banyu sithik. Nganggone dipulasaken nong awake penganten setengah diploroti supaya awedhak mau jangget lan kulite katon rijig.

Ngarepaken surup kira-kira kurang sedina, dianakaken tirakatan ambi maca lontar serat Yusup lan serat Dewi Jalehok.

Siraman Mbuwang Kena/Sangkal

Isuke kira-kira jam lima isuk calon penganten nong kali diedusi bareng. Tapi kaline kang mili. Calon penganten terus diedusi nganggo toya arum. Karepe adus iku supaya calon penganten selamet, lan rupane calon penganten bisa mencorong. Carane ngedusi, kawitane diedusi ambi dhukun penganten lan didoani sawise iku buru para dulure utawa wong tuweke calon penganten milu ngedusi. Serta wis mari adus calon penganten lanang dikongkon mbuwang utawa ngelekaken celanane, terus kang dikongkon njuwut calon penganten wadon. Kang nduweni arti supaya acalon penganten rukun kadhung umah-umah. Saliyane iku siraman iku nganggo peras utawa sajen yaiku: gedhang raja, beras sekilo, gula abang, kelapa kang diendoni bolak lawe, kinangan komplit, picis sari dibungkus kertas sak cukupe.

Peragate Penganten Nalika Arep Surup

Upacara temu manten kadhung cara Using diarani Surup. Merga ketemune penganten lanang lan wadon iku dianakaken waktu surup utawa lingsire serngenge ring kulon. Malah akeh-akehe ngarepaken magrib. Tahap-tahapane upacara surup iku yaiku: arak-arakan, sadhokan utawa disurupaken, borehan lan jejer.

Arak-arakan

Umume kadhung arep disurupaken ngarake penganten lanang lan wadon sing bareng. Penganten wadon nganteni ring pangonan surup, aju penganten lanang teka marani penganten wadon. Tapi kadhung ring Desa Kemiren bida maning. Penganten lanang lan wadon dipaesi bareng aju melaku diarak melaku nong panggonan surup kang biyasahe ring umahe penganten wadon. Waktu arak-arakan iku penganten wadon dijolang utawa ditandu. Penganten lanang nunggang jaran. Ring arak-arakan iku dikawiti ambi kesenian barong ring arep. Dene kelengkapane arak-arakan iku antarane: umbul-umbul, peras suwun, bantal kelasa (lamaran), penetep, ramesan, rantang, wanci kinangan sak isine, payung lan sak bokor banyu arum. Penjelasane kaya ngisor iki:

* Umbul-umbule nganggo cagak papahe aren, ring pucuke disisani godhong sithik diwangun kaya kepet, hang perlune dienggo gantungane jajan kaya dene kerupuk abang ijo, wajik, kucur lan sameceme jajan kang keneng ditaleni.

* Peras suwun, teka arane baen wis nduduhaken kadhung peras mau cara nggawane disuwun. Kabeh uba rampene peras diwadhahi ring irig gedhe utawa renggong digawe teka semate godhonge lirang dienam arang kaya welasah tapi cepak. Dene isine padha ambi peras-peras liyane mung baen ditambahi godhong-godhongan yaiku godhong andong, godhong kemuning, godhonge puring, godhonge kelampes, godhong suruh belang lan kembange jambe utawa mayang lan uga godhonge alang-alang apa-apa. Saliyane iku magih ditambahi takir kang isine bawang abang bawang putih lan temu cemeng.

* Dene peragat lamaran, bantal lan guling iku digulung ambi kelasa hang teka mendong utawa pandhan. Cara nggawa kudu disuwun lan hang nggawa kudu lare magih lancing. Kabeh iku bantal lan guling iku nduweni arti, gok penganten lanang lan wadon iku wis dewasa jasmani lan rohanine saenggo sagah umah-umah.

* Penetep yaiku kendhi diwadhahi ambi bokor kuningan isine banyu putih. Penetep iki nduweni arti supaya penganten sekarone ulihe umah-umah bisaa nduweni pikiran hang kening kaya keninge banyu kang ana ring njerone kendhi mau.

* Wanci iku wadhah kinang, hang komplit ambi isine pisan yaiku: suruh, enjet, gambir, jambe lan bakok sisig. Kabeh iki nduweni arti supaya penganten sekeloron bisa ngerukunaken keluwargane karo.

* Rantang meh padha ambi welasah naming bidane kadhung rantang digawe teka semate aren dienam arang-arang, cepak lan wera tinimbang welasah. Rantang iki kanggo wadhah tumpeng, akehe loro. Kelire abang lan putih komplit ambi iwake pisan. Maksude yaiku: tumpeng abang lan putih iku ngelambangaken rohe bapaj lan emak. Dikarepaken supaya penganten sekelorone tetp enget nong wong tuweke lanang wadon.

* Ramesan iku jajan cilik-cilik diwadhahi rantang kang ngelambangaken kumpule para keluwargane penganten lanang lan wadon.

Nggawane penetep, wanci, rantang lan ramesan iku didadekaken siji dikudhungi taplak hang digawe teka kari-karine encit disambung-sambung.

* Payung dienggo nalika arak-arakan. Penganten karo dipayngi supaya aja kepanasan utawa kudanan, uga nduweni arti supaya penganten karo dijaga ambi Gusti Allah .

* Toya arum iku kembang telon diwadhahi bokor diendoni banyu hang gunane dienggo borehane penganten.

* Beras kuning yaiku beras hang kelire kuning, asale teka campurane beras lan banyune kunir, diwadhahi nong bokor kang artine supaya penganten diedohi balak lan belahi.

* Jolang utawa tandhu yaiku kursi penjalin kang dibungkus ambi kain liris, ring sendhenane diendoni janur kang digawe kaya gunung-gunungan, uga diendoni selendhang kang dikeleweraken biyasahe nganggo selendhang kelire kuning.

* Jaran kang ditunggangi penganten lanang biyasahe jaran kencak aju bisa njuged kadhung ditabuhi.

Urut-urutane Arak-arakan

Paling ngarep dhewek pitik-pitikan uatawa garudha, barong, tabuhane barong, umbul-umbul, peras suwun, bantal kelasa, penetep, ramesan, wanci lan rantang. Terus ring mburine barisan iku aju penganten wadon hang dijolang lan ring mburine penganten lanang kang nunggang jaran terus ditutup ambi keluwargane penganten.

Sadhokan utawa Surup

Sawise arak-arakan gadug ring arepe umah kang dienggo panggonane surup, penganten lanang lan wadon mudhun teka jolang lan jaran nuju njero umah (biyasahe ring njero terob). Penganten lanang ngadeg ring ndhuwure kelasa pandhan madhep nong kuwadhe, penganten wadon sabalike. Dadi bisa adhep-adhepan ngidek tepis. Sawise iku dhukun penganten nyekel jempolane penganten lanang lan wadon aju ditemokaken. Dene kelasa lan tepis iku nduweni perlambang supaya penganen ring mburian mbesok sing gampang keneng pengaruh lan sing nyeleweng.

Borehan

Borehan yaiku sawise penganten disurupaken, penganten wadon dikongkon ngepus sikile penganten lanang ambi toya arum. Maksude supaya penganten wadon bekti lan nurut ambi kang lanang.

Jejer ( lungguh ring kuwadhe )

Samarine acara borehan diterusaken ring acara jejer utawa lungguh ring kuwadhe. Kadhung bengen penganten loro dilungguhaken ring kuwadhe sewengi jampleng, naming kadung saiki kira-kira jam sanga penganten wis diedhunaken, kanggo nyalami para dhayoh. Jejer iku nduweni arti supaya penganten loro tetepa rukun ulihe umah-umah, dadiya sampek kaken-kaken ninen-ninen.

(edhisi kang arep teka diterusaken ambi bab uba rampene upacara nublek ponjen lan uba rampene penganten disurupaken)

]]> http://basausing.wordpress.com/2009/02/19/adat-penganten-using-ring-kemiren/feed/ 0 basausing http://basausing.wordpress.com/2009/02/19/legendha-jati-papak/ http://basausing.wordpress.com/2009/02/19/legendha-jati-papak/#comments Thu, 19 Feb 2009 08:58:44 +0000 basausing http://basausing.wordpress.com/?p=41 ]]>

Kang SUTIYON

Bengen waktu para wali sanga arep ngedegaken mesjid ring tanah keraton Demak, para wali rembugan ping kaping-kaping naming asile singana, mung engkel-engkelan lan padu kang diasilaken. Ndeleng kedadian iku Sunan Klijaga ahire semedi njaluk piduduh nag Gusti kang nggawe urip. Ring njerone semedi iku diduduhaken ga mesjid bisa digawe ana ring rawa Bintara.

Para wali adi kesakten ngurug rawa hang arep dienggo panggonan mesjid, ambi ditulungi para pengikute. Sunan Kalijaga dhewek disindhir, polahe sing gelem milu ngersaya. Sindhiran mau sing nggawe Sunan Kalijaga muring, malah iyane ngupaya kang lebih patheng kang sing diweruhi ambi wong liya. Wayahe kabeh wong padha ngepos megawe, Sunan Kalijaga bengi iku nganakaken sesembahan hang diterusaken semedi. Ring tengahe semedi, diuweni pituduh supaya takon nyang Prabu Kertabumi, mula Sunan Kalijaga siji-sijine keluwarga wilwatikta Brawijaya hang melebu Islam, hang dinobataken dadi lokajaya.

“Kanggo panggonan nyembah nyang Gusti hang gawe urip.” Jawabe Sunan Kalijaga waktu ditakoni Prabu Kertabumi. Rungu jawabaniku Prabu Kertabumi njuwut lemah keraton sak gegem, supaya disemburaken ring tengah rawa wayah Jumat kliwon tengah wengi lan sing ulih ana wong kang weruh.

Wayah isuk, wong-wong padha rame weruh rawa wis dadi tanah rata. Kaya gabah diinter paribasane, kabeh padha bingung kepingin weruh  sapa wong hang bisa ngurug rawa mung sak wengi. Para sunan langsung nyangka kabeh iku mau pegaweane Sunan Kalijaga.

Para sunan mangkat rembugan, lan asile disetujoni hang dienggo ngedegaken mesjid iku kuyu kayu jati sakwit. Ngendi ana kayu jati sakwit bisa cukup dienggo nggawe mesjid. Aju sak endi gedhene. Ring alas endi anane.

Sepisan maning Sunan Klijaga takon nyang Prabu Kertabumi. Asile, dikongkon melaku ngetan nyang pucuk pulo jawa pinggire segara Alas Purwa. Nong kono dikongkon njuwut kayu jati hang umure wis 700 taun. Sak endi gedhene kayu jati iku? kanggo pathokan, kayu jati hang sak peluk gedhene iku umure 100 taun. Dadi kudu nggolek kayu jati hang gendhene pitung peluk.

Para sunan mangkat melaku ngetan ambi nyebaraken agama Rosul liwat peisisr elor. Hang dadi piduduh dalan yaiku Sunan Giri. Serta wis teka ring keraton Blambangan para sunan ngomongaken karepe kang arep mbukak bab agama. Karep iku sing gedigu baen bisa ditampa, malah dadi engkel-engkelan. Saking pintere ga nyampekaken, ahire ana hang bisa nerima masiya sing kabeh. Para warga hang teetep milu agama Hindu “nggelundhung” ibarate nyang pinggire segara wetanmanggonlan netep ring kana hang diarani desa “Gelondhong”. Hang melayu nyang gunung dadi suku Tengger.

Saben dina pengikute para wali ring Blambangan tambah akeh. Ambi dibantu para pengikute mangkat nggolek kayu jati hang mula dadi tujuan kawitane. Serta wis ketemu kayu jatine, kabeh mangkat ngersaya negor kayu. Wis pirang-pirangane dina kayu jati ditegor tapi sing bisa rubuh. Katone kayu iku mula sing bisa ditegor masiya para wali ngetokaken kesaktenane.

Mula wis dadi adate, Sunan Kaijaga sing tau milu ngersaya. Serta wis weruh kayu jati sing bisa rubuh, wayah dalu Sunan Kalijaga semedi njaluk nyang Gusti hangnggawe urip. Ring semedine diperintah supaya ngadhep Prabu Kertabumi. Polahe wis ulih perintah, langsung nganggo kesaktenane madhep nyang Prabu Kertabumi. Sakmarine cerita kedadian sak temene, Sunan Klijaga ambi Prabu Kertabumi diuweni jajang dikongkon nggawe welad kanggo ngeret uwite kayu jati iku nong wayah bengi dina Jemuah legi tanpa ana hang weruh. Mari dilakoni kabeh, isuk-isuk uwit jatine wis rubuh. Sing ana wong kang weruh kapan lan kelendi rubuhe.

Serta weruh kayu jati rubuh, wong-wong wis sing pati ana hang kaget, merga wis bisa ngira sapa hang ngerubuhaken. Cuma hang dijengahi, pecake ngethok ring bongkote iku rata kaya dipapak. Ahire kabeh mau ngarani kadhung panggonan iku diarani  “Jati Papak”

Kabeh padha patheng nutugaken ngersaya, ngetholi kayu kanggo digawa nyang Rawa Bintara. Supaya sing kangelan nggawa kayu iku, digawe gethek diliwataken segara. Merga para pengikute Sunan Kalijaga hang teka wong kasar sing sanggup, mula pengikute hang teka wong alus milu megawe. Serta wis kabeh mari, sak durunge numpak gethek, kabeh nganakaken selametan ndunga madhep nyang Gusti.

Merga kedadian iku sampek saiki panggonan mau diarani Jati Papak. Hang diyakini duwe karomah, kekeramatan lan kelebihanliyan-liyane, lan sampek saiki akeh wong teka perlu ndonga, semedi lan liyan-liyane. Parenmaning waktu malem Jemuah legi. Kabeh mau tujuane siji yaiku madhep, pasrah njaluk redane Gusti. Malah saiki dadi lawange Alas Purwa. Saben wong kang arep melebu nyang tengah Alas Purwa kudu nyang Jati Papak sulung, “sejane ati kudu dipapak”, artine karepe ati kudu pas sing ulih mikiraken donya.

Wis kadhung dadi anjrahe, saben ana tanggapan grup angklung ibu-ibu Candra Dewi kang ana ring Pengantigan, cepak-cepak nyiyapaken sandhangan, make up lan uba rampe kanggo ring pentas. Pokoke seminggu sakdurunge pentas, kang aran tas bungkusan isi uba rampe pentas mau wis semandhing makene pas dinane ibu-ibu sing bingung ulihe dandan.

Mari magerib arepe pentas, ibu-ibu kumpul tapi dandan dhewek-dhewek. Bik Usnah,salah sijine kang nabuh saron sing bisa ndandani rambute. Iyane mesti njaluk njaluk tulung nang liyane kanggo nyasak rambute. Aja takon kang aran dhuwure sasakan rambut. Kadhung hing sampek sekilan mosok lega. Supaya sasakane rambut sing rubuh, mari disasak rambut kudu dihairspray. Bik Usnah kang wis nyangu hairspray sing gelem sithik kadhung nyemprot rambute. Sret,….sret,…. teka ngarep, iringan lan mburi. Serang akehe, rambute sampek kelumus kaya mari diwuwungi.

Wis mari dandan, para wiyaga padha lungguh ring panggonane dhewek-dhewek, ana ring selenthem, angklung, saron lan uga gong. Bik Usnah lungguh ring ngarep merga nabuh saron. Ambi cekatan gendhing-gendhing mangkat ditembangaken. Taping kira-kira ulih sak jam, wong-wong kang nabuh iku padha cekikikan. Ana paran? Alak mas, ketangana rambute Bik Usnah serta wis garing  putih kabeh. Rata ika wis! Dhuh, sekaken Bik Usnah iku! Wis dibandhani tuku hairspray dhewek, tibane keneng hairspray kang wis kadaluwarsa.

Kang Apik (aran sak temene Hanafi) ngadeg cengeng mettenggengen nyawang ombak kang sin au bisa meneng. Ring pesisir iki 45 tahun kepungkur kang Apik kerep diajak Mad (mbah lanang teka emake kang Apik) njala iwak, taping bengen panggonan iki magih alas peteng akeh wite Palud (Bakau) oyode mecungul kaya paku gedhi-gedhi kaya ditata ring pinggir segara. Saiki panggonan kene iki kejuluk Pulau Santen bengen arane gerangan. Santene gedhi-gedhi kaya buta njaga segara. Mula diarani erangan ring kene iki panggonane wong mepe iwak ulihe njala sampek dadi gerang digawa mulih gik wis garing. Kang Apik ngundha rasa enget jaman bengen magih Anang Mad jumeneng dadi supire truk PUK. Saben Anang Mad prei demenane mesti njala utawa ngemek iwak ring panggonan iki. Paceke Anang ketelon ambi Kik Lis Bajul lan Kang Arsad Pethong (amit: mripate ciri selisih). Kadhung arep nong pesisir gerangan iki bengen kudu ngeropyok ngeliwati segara cilik hang akeh bajule utawa nunggang jukung nunut wong pakem kono.

Kang Apik mula welasane Anang Mad, gok wis arep njala Kang Apik dibisiki: “Lik, ayo ilu Anang njala, aja cerita Bapakira ya !, kadung ditakoni, ngomongo gok diajak Anang nang Segobang”. Waktu iku Kang Apik umur sewelas tahun magih kelas 4 SR (Sekolah Rakyat saiki SD). Dibisiki Anang gedhigu mau Kang Apik girang, balik takon, “Kapan Nang mlampah?”. “Saiki”, jare Anang. “Gancang pamito Bapak Emakira ojo lali ngomong gok nang Segobang”. Inget jaman sak mono Kang Apik mesem lungguh ring ngisore wit Waru. Saiki kang Apik wis pension, mantan Kepala Kantor Pos Magetan iku balik mulih nong tanah kelahirane, Penganjuran, manggon nong umah lawas hang sak durunge dipanggoni keponakane. Sak iki Pulau Santen gampang diambah uwong nunggang becak, sepidah, utawa sepidah motor sampek gaduk pesisir ngeliwati sasak kayu kaya dermaga, dadi hing kathik ngeropyok maning kaya bengen. Bapake Kang Apik aran Wak Dilah dadi pesuratane landratan (sak iki kantor Pengadilan Negeri) uwonge jujur kadhung megawe paceke nunggang sepidah pancat merek Releigh (diwaca: reli) gawean Inggris nganggo rem tromol, lampu berco, ban/rodane ono garise njalrit putih kadung ditunggangi muni tik-tik-tik. Wak dilah tuku sepidah Releigh iki adol sapi sak pasang taping magih ono susuke keneng dienggo tuku capil pulkah lan setelan slabruk (klambi setelan kaya piyama) kanggo Kang Apik, girange Kang Apik dudu-dudu. Wak Dilah seru sing awehe Kang Apik diajak njala Anang Mad. Wedi Kang Apik nemu blahi/dipangan bajul. Dadio mong pesuratane landrat, Wak Dilah uripe temata temenan, keras lan disiplin, anake telu dadi kabeh penggarepe ya Kang Apik iki liyane wadon-wadon. Gancange cerita, sarehe Kang Apik wis diidini Bapak lan Emake nong Segobang kaya dauber setan Kang Apik mlayu ngampiri Anang Mad hang wis siap nyangking buntilan isi kempis lan sega lan sambel gerange.

Kang Apik nyeruntul nututi Anang Mad hang mlaku setengah mlayu wedi kebedhugen. Serta wis ngeliwati Konco, ngambah galur ngeliwati kebonan, Kang Apik ngerintih njaluk amplok. Ambi Anang Mad ditengguluk. Mlaku ngetanaken gadug pondok cilik arep nyabrang tulih-tulih nawi ana jukung. Kuasane Allah ketemu kancane Anang Mad mincing, kebeneran sing kathik ngeropyok. Kang Apik enget seru gok ning panggonan iki bengen akeh wit santen gedhi-gedhi sampek akeh blendhoke. Sak durunge nyebur segara, nebar jala, Anang Mad nyulam jala lan cerita gok bengen Kik Lis hang kejuluk Kik Lis Bajul iku dicokot Bajul ya ning papane nyabrang mau sampek sikile bunting. Kik Lis mula rada songar waktu iku ketelon arep ngemek, nggolet kepiting ring keropyokan, taping diengetaken ambi wong pakem kono gok saiki akeh Bajul didih. Kadung arep ngemek ati-ati nawi keneng kaidek. Kik Lis semahur, “Alaah masa paran-paran isun wis ngambat Nabi Hidir masa ana bajul wani mara”. Anang Mad ambi Kang Arsad pethong mandeg mang-mang hing wani mlaku. Kik Lis ladak mlaku ngetan ambi nyangking kempis lan tali gedebog. Anang mad ambi Kang Arsad mampir nong pondokane Man Soha, disuguhi kopi ambi kukusan sawi magih kebul-kebul. During sepira suwi Anang Mad hing enak atine inget Kik Lis mlaku dewekan. Kang Arsad diguthit diejak nyusul Kik Lis.

Temenan, during sampek gadug nong panggonan biasae ngemek ana uwong gotong-gotongan ambi melung-melung. “Ana uwong dipangan bajul, Ana uwong dipangan bajul”. Atine Anang kemesut serta wis parek tan saya kelunjuk serta ditamataken uwong kang digotong mau tibane Kik Lis hang gobot belethok sikile kiwa kanthil-kanthil meh pedhot gujreh getih lambene putih kaya dipusuh . Anang Mad bingung paran hang dicandhak, akhire ketemu mikul bokonge Kik Lis jak papat nggotong Kik Lis metu teka Alas Palud. Setengah melayu gotong Kik Lis, serta meh gaduk Konco, kuasane Allah, ana prahoto nguwot babi hang wis ditata ning jerone keranjang, hing kathik kakehen takon Anang Mad gupuh njaluk tulung. “Nedi tulung, nedi tulung ndiko teraken teng griyo sakit”. Supir prahotone bingung mudhun lan bukak bak prahoto hang isine keranjang babi. Uwong jak papat hang nggotong Kik Lis langsung munggah, Kik Lis ditumpangaken ning duwure keranjang isi babi digawa ning rumah sakit kulone PUK. Sak ulan sak wise kedadean mau Kik Lis waras taping sikile bunting mula mlakue disangga cagak kayu lan kejuluk Kik Lis Bajul. Gaweane tetep njala lan ngemek iwak ring gerangan Pakem. Kang Apik ngunjal ambekan dawa, kabeh uwong-uwong hang ana ring angen-angene mau saiki wis hing ana umure kabeh. Ganti saiki Kang Apik nerusaken penguripane, dadia tah wis pension semangate ngisi umur iki tetep hing ana susute.

Saat pension koyo iki mulo sakat bengen dienteni paribasane wong mikul abote kewajiban nggegem amanah dadi pegawe negeri wis gaduk nong garis finis. Kelawan ati entheng lan ikhlas madep mengarep nungsung dino-dino hang ibarate serngenge wis meh lingsir. Saiki hang dipikiraken ibadah kenceng ngerumat putu lan nata anak-anake, sepidah reli tinggalane wak dilah tetep dirumat lan mesin tik tuwek minongko kancane kanggo nulis. Banyuwangi, 1 Desember 2006

Ring telenge telatah alas Rawa Bayu, kala dalu tengah wengi saknjerone kahanan hang peteng dhedhet sintru lan adheme keliwat-liwat, katon ana peletike sunar remeng-remeng sing duwe daya arep ngelawan nembus gerumbule gegodhongan lan rapete empang-carang wit witan. Nora kaya ati lan tekade wong-wong hang ngubengi geni bediang kang katon sorote mau.Nyatane iku wong-wong wadon ana kira-kira jak rong puluh, pasukan Srikandhi Belambangan pimpinane Mas Ayu Wiwit hang kejuluk Sayu Wiwit.

Pasukan iku bangete nyamplengaken rembugan kelendi carane nganakaken serangan kanggo nyegat serdhadhu Kompeni VOC hang arep melebu nyerbu lan nggempur pertahanan rakyat Belambangan ring Bayu kang dipandhegani Mas Rempeg alias Pangeran Jaga Pati.

Barisan Srikandhi nurut nog camplenge rembug, arep nyerang serdhadhu VOC, hang nurut laporan saiki bangete ngepos kekeselen ana ring dhaerah Tegalperangan.Mula gedigi perintah hang diwanti-wanti ring Sayu Wiwit nong anggota pasukane:

1.      Serangan dikawiti wayah rantag.

2.      Gaman hang kudu digawa mong cundrik dienggo cucuk ring gelungane dhewek-dhewek keris, panah, pedhang lan liya-liyane kudu ditinggal.

3.      Sing ulih ngetokaken suwara.

4.      Kabeh kudu nganggo tameng godhonge keluwih lan kudu wis dibukak dhong wis kira-kira sepuluh jangkah adohe teka ring musuhe ambi kudu katon mesem.

5.      Serta wis adhep-adhepan buru ulih mbukak gelungan, cundrik ditamakaken pas tenggoke musuhe dhewek-dhewek. Terus gancang-gancang melayu nggolet keselametan lan ngumpul maning nong panggonan iki.

Gancange cerita, temu-rembug iku dibungkasi ambi ngeningaken cipta njaluk redane Pengeran supaya serangan dijangkungi lan bisa apik asile. Sing pira suwene pasukan Srikandhi wis padha siyaga kaya hang dikarepaken pimpinane. Geni bedhiang dikebes, waktu wis ngarepaken rantag, ring bang wetan wis katon jelarite sunar. Katon lamat-lamat nembus pedhut lakune barisan terantanan temurun nuju nong telatah Tegalperangan. Sak kelebatan kaya ana alas gerumbul hang ngalih, ya alas keluwih.

Tan kocapa serta let sedina, ring Bayu semebar kabar hang maneka rupa. Wong-wong pating ngomongaken gok ring telatah Tegalperangan akeh korban serdhadhu VOC hang mati gelimpangan lan rata-rata nyandhang tatu bolong ring tenggok gulune. Mayite abuh semu biru kira-kira merga kelebon racun wisane kelabang-kalajengking-lan ula jali. Iku pasthi pegaweyane para dhanyang lan siluman hang mbaureksa alas Rawabayu kang sing bisa terima penjajah njarah wilayahe.

Taping beda ambi laporan hang diterima  Mas Rempeg Pangeran Jaga Pati pandhegane Perang Puputan Bayu. Mulane ambi mesam-mesem keperucut ngucap: “Wiwit ……. Wiwit …. sira pancen pantes nyandhang juluk Srikandhi Belambangan …… saiki nggempur ambi cara  Alas keluwih ….. engko isuk embuh ambi akal lan pokal cara paran maning………”

Sapa kang sing weruh nyang Mak Onah? Kanggo dulur-dulur kang weruh nyang taun 70-an mesti weruh nyang wong siji iki. Uwonge cilik, kesit, suwarane entheng empuk enak ning kuping, ditambah kepenterani nyang teknik pokal cengkok asli Banyuwangi lan pentere nggawe basanan lan wangsalan, kaya sing ana tunggale maning.

Kadhung rungu aran Mak Onah, mesti uwong enget nyang aran Aljin. Aljin iku kakang misane dhewek kang dadi pimpinan grup kesenian pacul guwang kang kesuwur tahun 70-an sampek 80-an. Aljin sonder Mak Onah, campak kurang uyah. Uyahe ya suwarane Mak Onah iku. Sangking kesuwure grup iki sampek melebu rekaman 12 pul akehe. Bengen angger ana wong repot embuh nyunati embuh mengantekaken sing kelalen kasete Mak Onah mesti disetel ring corong kang dipasang dhuwur nganggo jajang. Dadi wong sak kampung bisa ngerungokaken suwarane Mak Onah lan guyonane Aljin. Wong sak kampung kepingkel-pingkel. Paran maning kadhung ditanggap mbengine. Kabeh wong sak kampung tumplek blek ndeleng tingkahe grup iki.

Ring kesenian pacul guwang iku Mak Onah duwe tugas penting yaiku ngawiti gelaran kelawan maca lontar. Biyasahe pasangane ya kang lanang dhewek yaiku Pak Pii. Serta mari lontaran, tamat gadug arum-arum, buru paculan. Yaiku dol tinuku basanan wangsalan kang dirageni ambi guyonan. Jaman sak mono kesenian iku sing wani ninggalaken maca lontar, utawa lontaran. Kerana lontar iku nduweni pungsi spiritual kanggo ngugemi lan ngeladhangi urip. Paran maning wong duwe gawe, kelendi makene selamet kabeh lan sak marine repot gancar rejekine. mulane lontar diperlokaken seru. Ring kene iki pentinge anane Mak Onah.

Mak Onah kang kelairan aseli Genteng iki magih umur welasan wis bisa maca lontar. Sapa kang muruki? Nurut pengakuni iyane bisa maca lontar, bisa karepe dhewek. Artine sing ana kang muruki. Dicacak-cacak dhewek, ketemu-ketemu dhewek lagune maca lontar angger pupuh. Embuh iku durma, pangkur lan sepiturute. Ceritane kala iku taun 1944 Mak Onah kecaruk Wak Juki kang mbombong Mak Onah supaya nyacak maca lontar. Serta disuguhi kitab lontar Yusup, Mak Onah takon kelendi lagune? Wak Juki sing nguweni conto, mung ngongkon nyacak maca. Wak Onah nyacak maca. Eh, sing nyana-nyana angger nyacak, pas. Angger nyacak, pas. Sakat iku Mak Onah tambah patheng ulihe sinau maca lontar. Nawi baen kerana iku lagune maca lontar Mak Onah iki bida lagune ambi maca lontar Kemiren utawa liyane. Lagune Mak Onah iki has cengkok Using.

Mak Onah bisa maca lontar mula sing mohal. Kakike kang aran guru Sapii mula duwe simpenan kitab lontar. kakike iku tau wekas supaya kitab lontar iku supaya dijaga, aja dibuwang, kerana isine cerita-cerita kuna. Keluwargane nganggep kitab lontar iku dadi pesantikan. Barang kang diemong dudu mung wujud kertas lan samak kulit, naming barang kang dirumat kerana keramat lan dianggep jimat.

Kanggo Mak Onah dhewek, lontar dudu mung kertas kang isine cerita. Kanggo Mak Onah lontar iku keneng dienggo lantaran njaluk nyang kang Kuwasa. Lontar iku keneng dienggo ngugem. Ya ngugemi badan. Jare Mak Onah, kerana iyane tuhu maca lan nyurasa lontar, kerep dijaluki tulung wong ngaweruhi piduduh soal penguripan. Misale, ana wong kang arep nyalon kamituwa, takon nyang Mak Onah kira-kira kelendi penanggape masarakat. Mak Onah aju nyekel kitab lontar terus diubengaken ping telu nyang awake, mandheg ring mburi, terus picis diselempitaken ring lembarane kitab lontar. Kitab lontar diwaca pas ring manggone picis mau. Wong kang njaluk tulung mau kudu nyakseni ring ngarepe. Kadhung wis diwaca unine iku dadi piduduh. Apa apik apa elek. Diterusaken ajate apa wurung. Lan wong kang njaluk tulung mau uga ngerasakaken piduduh mau. Malah kadhang Mak Onah sing kathik ngomong, kang njaluk tulung wis kerasa dhewek.

Lontar uga diwaca nalika ngasab. Yaiku mangkur untune penganten, makene berai rupane. Kang diwaca pas pupuh durma kang unine: …. Wajanira lir mutiara sinundukan luwir gendhis….. sakliyane iku lontar uga diwaca ring wong tingkeban, wong melekan lan sepiturute upaya-upaya liyane kang ngarep-arep pitulung kang Kuwasa.

Kelawan maca lontar iki Mak Onah wis gadug endi-endi. Surabaya Jakarta bengen dadi jujugane. Ring Jakarta rekaman lan suting TV. Semono uga ring Surabaya. Ring Surabaya malah tau diundang secara husus ambi Gubernur. Ring kono Mak Onah maca lontar ning ngarepe Pak Gubernur. Mak Onah magih iling, mari maca lontar, Pak Gubernur pesen supaya maca lontar Banyuwangi iki diuri-uri lan diturunaken nyang anak putu.

Soal nguri-uri iki Mak Onah sambat. Sampek saiki iki mung siji kang bisa marisi ilmune, yaiku anake dhewek kang aran Sanan. Serangane ga muruki anake iki, ceritane Mak Onah iku ambi adang ya muruki anake. Ambi napung sega, gerus-gerus Mak Onah niti anake lan mbecikaken wacanan kang salah. Sakliyane anake sing ana kang gelem wuruk. Mak Onah sing ngarti paran sebabe. Jamane wis bida, jare.

Sapa baen mupakat kadhung Mak Onah iki wis dawa lakune nong kesenian lan wis nduduhaken bektine njunjung derajat tanah kelairane, Banyuwangi. Kelawan Mak Onah, macaan Banyuwangi kesuwur nyang endi-endi. Diteliti lan ditulis para ahli. Anyar iki buru baen Mak Onah dikancane anake, Sanan lan Wak Tasrip ambi Wak Katirin direkam peneliti teka Bandung kang kepingin weruh lagune maca lontar Banyuwangi kang has Using. Iku nduduhaken ga Mak Onah iki pantes kadhung paran kang wis dibektekaken nyang dhaerah ulih bebungah kang bisa nulung penguripane. Polahe seniman kang wis gedhe bektine iki nyatane uripe sara seru. Saiki Mak Onah urip milu anake ring Desa Pendarungan Kecamatan Kabat. Umahe dhewek ring Sraten Cluring ditinggal merga ring kana wis sing ana rewange, urip dhewekan. Mak onah wis sukur bisa bekti nyang seni lan dhaerah. Naming iyane keranta-ranta, kaya-kaya sing ana kang rumangsa. Kaya-kaya kabeh wong kang tau nganggo iyane wis lali. Apa mung dienggo dhonge ana butuhe baen? Kadhung gediku ya wis kelendi maning. Seni maca lontar akeh kang wis sing dhemen, ya wis kelendi maning. MugaAllah kabeh disepura Pengeran. (Hasan Basri)

Hasan Basri

Ning endi baen kadhung masarakat iku ubeg kebudayane urip, mesti sing mari-mari ulihe olah kreatip paran baen kang ditampa lan dirasakaken. Kaya dene wong Banyuwangi (waca: Using) masiya jare tulisan sejarah kelebu masarakat ring pulo Jawa kang paling pungkasan melebu Islam lan paling wangkot nampa Islam, nyatane serta wis ngakoni Islam olah kreatipe ngolah kesenian kang dianggep nduduhaken tenger Islam seru dhinamise. Lan teka asil olah kreatipe iku nduduhaken ga wong Using iku sing nduweni wates-wates kang bisa nebeng kreatipitas.

Kesenian kuntulan lan kundaran keneng dienggo conto lakune olah kreatipe wong Using kang dhinamis iku. Kesenian kuntulan kang kawit-kawite mung digelar nong langgar-langgar kang tujuane muja-muji Kanjeng Nabi Muhammad, suwen-suweni sing bisa dicekeli mekar dadi kesenian kang sing mung kanggo ritual baen naming uga dadi kesenian tontonan (profan). Panggonane ngalih teka njero langgar nyang njabane langgar, yaiku nong latar, genjot, teratag, lapangan lan sepiturute. Panganggone sing sarungan maning, naming mili nurut galur rasa seneng. Semono uga jugedan, tabuhan lan sastrane. Apa mandheg gadug kono? Using. Kreatipitas terus gemulak. Nalika kuntulan wis sing diapresiasi masarakat, mecungul reinkarnasine, yaiku kundaran. Kabeh renggan senine uwah. Pengangone, tabuhane, jugedane. Uwah-uwahan kang radhikal yaiku penarine. Kadhung kuntulan kang njuged lanang, kundaran kang njuged wadon. Uwah-uwahan iki kanggo ukurane wong santri wis nyimpang teka tujuan kawite, yaiku seni ritual. Naming yaiku mau wong Using sing nduweni wates-wates kang nyancang kreatipitas.

Apuwa? Akeh jawaban kang bisa disuguhaken enggo njawab soal iku. tradhisi keraton kang sing mugen ring Banyuwangi, manggone Banyuwangi kang nong pesisir, antarane keneng bisa enggo jawaban. Maksude kerana tradhisi keraton tipis, mula wis dadi anjerahe masarakat kang gedigu wis biyasah duwe karep bebas nentokaken sikap, sing ana kang matesi nganggo aturan iki lan ika teka keraton. Bida ambi masarakat kang urip nong tradhisi keraton. Mula biyasahe akeh pranata kang kudu diugemi. Panggonan ring pesisir bida maning. Pesisir jaman bengen iku panggonane ubeg penguripan lan pusere lakune budaya. Nong kono kumpul lan teka macem-macem kelire bangsa lan etnis. Mula wong Using (waca: Blambangan) wis biyasah nyawang, nampa lan ngerasa akeh macem kelire wong kang bida-bida. Ana kang gedigi ana kang gedigu. Kahanan iku nggawe sugihe lan werane gayuh pikire wong Using. Kerana wis laku sejarahe wong Using kang gedigu, mula keneng dipahami kadhung kesenian kang diasilaken ya nduduhaken sipat kreatip kang bebas.

Apuwa diarani Kuntulan?

Ana kang ngomong diarani kuntulan kerana kesenian iki kawit-kawitane kostume sarwa putih kaya manuk kuntul. Manuk kuntul dhewek keneng dienggo tuladha. Yaiku manuk kang dhemen seduluran, merana-merene miber bareng jakakehan, rukun. Sing tumon ana manuk kuntul miber dhewekan. Mula iku pantesane baen dipilih manuk kuntul dudu banyak kang uga wulune putih.

Ana maning kang ngomong, kuntulan iku asale teka ucap basa Arab “kuntulail” kang artine “anane wayah bengi”. Para santri kala iku mula maca berjanji biyasahe wayah bengi.

Budayawan Akhudiat kang wong asli Rogojampi nguweni pengerten kang lebih jeru. Hadrah kuntulan kang jugedane ambi lungguh lan sedhengkul kaya tari saman teka Sumatra, asal muasale teka amalan sama’, yaiku konser tabuhan sesembahan nyang Pengeran kang ana dikire lan jugedane, lan tradhisi maca puisi wong-wong sufi. Penganggo kang sarwa putih ngengetaken kain lawon buntele wong mati lan njegoge ruh menungsa mbesuk nalika girang ngadhep nyang Pengerane.

Sejarahe Kuntulan

Sejarahe kesenian kuntulan utawa hadrah kuntul sing bisa diedohaken ambi sejarah nyebare Islam ring Banyuwangi. Polahe keneng ditelusur dideleng teka kang diwaca ga kesenian iki asale teka hadrah berjanji ning langgar lan pesantren. Arane hadrah selawat. Kadhung penganggep iki bener, keneng dipastekaken kesenian iki ana serta agama Islam diterima wong Banyuwangi, yaiku sakmarine abad 18. Pastine kapan, sing ana cathetan kang kuwat. Naming nurut kasaksiane para sepuh taun 1940-an kesenian iki wis ana. Apa sedurung taun-taun iku wis ana? Tulisan iki sing bisa njawab bab iku. Kudu ana penelitian kang temenanan.

Taun 1955 mecungul rame ring kecamatan Rogojampi lan Kabat kaya ring desa Bodean, Tambong, Kawang, Pendarungan, Pengantigan lan liya-liyane kesenian terusane hadrah kang aran kuntulan. Nganggo 8 sampek 10 terbang, jidhor 2 gedhe lan cilik. Gendhingane lagu-lagu kasidah, lagu-lagu dhaerah lan lagu-lagu nasional wewarah perjuangan lan pembangunan. Kayata lagu “tamba ati”, “garuda Pancasila”, “perjuangan 45”. Kang nembang salah sijne rodate (wong kang njuged) ambi njuged. Jugedane kaya wong pencak, gancang lan bareng ngetutaken tabuhan terbang. Antarane kang njuged lan kang nabuh adhep-adhepan. Rodate lanang kabeh.

Sakliyane tembang uga ana ucap-ucap kaya komandone tentara yaiku “beri salam!”, “hormat satu kali”, “hormat dua kali!”, tembak satu kali, dhor!”, “tembak dua kali, dhor dhor”.

Kostume sarwa putih. Kelambi lengen dawa, celana, selonthong tangan lan kasut, kabeh putih. Kawitane nganggo kethu cemeng kang direngga pengiti. Seteruse diuwah dadi kethu putih lincip kaya pecine pejuang 45, pucuke lincip direngga iwir-iwir. Mari iku seteruse ana kang nganggo rompi diendoni monte. Nganggo dhasi kupu-kupu, terus ring pundhake ana kaya tandha pangkate prajurit lan selempang kelir emas.

Pungsine seni kuntulan kala iku sakliyane kanggo puji-pujian uga kanggo hiburan tontonan. Diundang ambi wong repot duwe gawe. Seteruse pungsine mekar uga dienggo ngarak penganten.

Serta kesenian kuntulan iki kesuwur lan akeh, seteruse kerep ditampilaken rong grup sak panggonan kaya angklung caruk. Gelaran anyar terus kejuluk  “kesenian hadrah caruk”

Kuntulan Wadon

Kesenian kuntulan kang rodate lanang suwen-suwene sing pati payu, jarang kang naggap. Akeh grup kang mati. Kang magih urip ambekane senen-kemis. Siji-sijine grup kang magih urip ring desa Bodean kecamatan Kabat.

Ndeleng kahanan gedigi, taun 1976 Sumitro Hadi kang biyasah diceluk Pak Mitrok ngedegaken kuntulan nganggo garapan anyar kang rodate lare-lare wadon. Kostume lan jugedan rodate uga diuwah. Naming tabuhane magih tetep kaya kuntulan sedurunge. Kerana rodate wadon, garapan anyar iki diarani kuntulan wadon. Taun 1977 kuntulan wadon iki dipilokaken pestipal tingkat propinsi lan menang.

Naming olah kreatipe Pak Mitrok iki durung pati ditampa masarakat. Sing ana grup-grup liyane kang niru. Kuntulan wadon iki mung diundang ring acara-acara dines kabupaten. Antarane kuntulan wadon ambi kuntulan lawas (rodat lanang) urip bareng tanpa ngalahaken salah sijine. Malah tau ana upaya tampil kombinasi nganggo rodat lanang lan wadon. Naming upaya nyacak-nyacak iki uga hing diapresiasi masarakat.

Kundaran

Taun 1984 seniman dhaerah kang duwe sanggar seni “Sidopeksa” ring Singojuruh yaiku Pak Sahuni nyiptakaken garapan kuntulan anyar kang diarani “kuntulan dadaran” kang dicendhekaken dadi “kundaran”. Suguhane Pak Sahuni iki didhemeni masarakat. Ring endi-endi merujuk grup kundaran. Kadhang sak desa ana rong grup utawa lebih. Nurut cathetan, kala taun 1985 kesenian kundaran iki ana 90-an grup. Saking ramene kesenian kundaran iki sampek-sampek kesenian liyane ring Banyuwangi kimples sing payu. Gandrung, janger, macaan, kabeh kimples. Jare Mbok Temu “gandrung entek wis dicucuki kuntul”. Kerana gandrung sing payu, Mbok Temu sampek ganti propesi dadi sindhene kuntulan. Kerana rame lan didhemeni masarakat, kuntulan dadaran iki uga melebu rekaman, antarane yaiku grup kuntulan “Melati Putih” desa Aliyan kecamatan Rogojampi.

Naming masiya tampilan anyar lan Pak Sahuni ngarani kesenian iki kundaran, masarakat tetep ngarani kuntulan. Hale antarane loro kesenian iku akeh bidane, masiya bongkote siji. Bidane ambi kuntulan lawas yaiku rodate kabeh wadon kostume lebih pariasi lan kreatip, jugedane sing mung jugedan kuntulan, naming wis nganggo ubah ubege jugedan gandrung. Malah kang pungkasan iki lebih akeh. Semono uga lagu lan tabuhan iringane, wis akeh ngadopsi kesenian gandrung. Sakliyane tabuhan asli kuntulan, saiki ditambah kendhang, kethuk, keluncing lan gong. Malah ahir-ahire uga ditambah tabuhan melodis, kaya suling, baolah, orgen.

Tapsir Kesenian Islam

Andrew Beatty, antropolog Inggris kang telung taun nganakaken penelitian ring Kemiren (dulur Kemiren nyeluki Pak Androk) njelasaken ga ring Banyuwangi saiki iki urip bebarengan macem-macem paham lan rasa agama kepercayaan, kaya Islam, kejawen, Hindu Jawa kang padha ngisi lan ngiseni antarane siji lan liyane. Sing lungguh nong posisi nggolet benere dhewek lan nyalahaken liyane. Isun bener rika salah. Naming padha tuku tinuku pahame liyan, padha-padha niliki olah-olahane liyan, saengga seumpama kelir antarane siji lan liyane sing duwe bida kang terang.

Mula sing mohal nong laku budaya Banyuwangi seteruse sing mung siji identitas kesenian kang ngisi genjot. Sakliyane kesenian Islam kaya hadrah, gembrung, rengganis, kesenian liya kang nduweni jelujur ambi sejarahe Blambangan pra Islam uga bisa dideleng, kaya kesenian barong, gandrung, adat seblang, kebo-keboan, pethik laut lan sepiturute. Lan para seniman mau sing duwe ganjelan ati nguled macem-macem kesenian mau dadi siji ndadekaken kesenian anyar kang kelire campuran.

Kesenian kundaran salah sijine conto penomena ndhuwur. Nalika kesenian hadrah nganggo syair-syair Arab kang kanggo kupinge wong Banyuwangi kurang nyawiji, mula anane kesenian kang bisa dadi wadah nyaluraken rasa dhemen nyang agama Islam lan mesisan kang bisa nyaluraken entitas seni kedhaerahan lan sembarang kang sumbere sipate lokal sing keneng diempet. Mula kesenian hadrah kang mung nduweni kelir siji yaiku kelir agama, kelir arab, umure sing dawa. Naming nalika didadekaken hadrah kuntulan, bisa ditampa ambi wong Banyuwangi, lan umure bisa dawa. Naming sepisan maning apresiasi seni sing tau mandheg. Nalika kuntulan wis sing bisa nampung rasa seni kang terus mili, ya ditinggal ambi masarakat. Buru serta uwah dadi kundaran, kang sepisan maning kelire macem-macem, ana Islame ana Usinge, ana terbange ana kendhange, masarakat girang nampa dielus lan dikudang. Gedigu terus nalika kundaran kelangan kreatipe, masarakat terus nganteni wujud kesenian kang anyar.

Masarakat sing ibuk paren jare ahli agama, apa iku wis Islami apa durung. Iku sing penting. Mahami agama kaya dene mahami penguripan sedina-dina. Sing ana rujukan tunggal. Sing ana otoritas pemahaman agama. Takeran nyurasa agama bida-bida, sing kudu padha. Mula nalika ngelakoni urip seni, kelebu seni agama, ukurane ya awake dhewek. Tapsire kesenian Islam ya tapsire nurut sakmampune dhewek. Nyatane ditampa ambi wong akeh. Penomena ramene kesenian kuntulan, nduduhaken ga otoritas tapsir agama sing manggon nong institusi utawa lembaga resmi, naming ana ring utek lan atine angger wong.

Iki kedadean paran anane ring Banyuwangi. Kesenian liyane uga gedigu. Kadhung kepingin urip ning Banyuwangi aja nganggo kelir siji. Kudu bisa nyambung paran kang disurasa masarakat. Nyatane kelire masarakat sing siji, naming macem-macem. Wong kang ngaku pemahaman agamane otentik, asli, sing ana campurane, iku ngapus. Mohal wong bisa rijig teka pengaruh liyan pengaruh lakune budaya. Mula kesenian kang ketepakan duwe watek lan kelir kang gedigi kang bisa ditampa. Dudu kesenian kang methentheng nggawa sak kelir, lan sing ngelakoni uwah-uwahan. Kadhung kang disuwun keontetikan lan sing gelem uwah, iku padha baen nerak karepe Pengeran, hukum alam, lan sejatine iku anti budaya lan sing ngakoni sejatine menungsa.

Sedurunge ngedhuk jero paran wasiyate Mbah Mas Saleh, apike weruh sulung sapa Mbah Mas Saleh iku. Kadhung ndeleng nong arane ana sebutan Mas iku keneng ditengeri ga Mbah Mas Saleh iku magih kerabate raja-raja ring Blambangan. Mbah Mas Saleh iku wong alim kang urip sak jaman ambi Bupati Pringgokusumo yaiku bupati Banyuwangi sawise Mas Alit. Jalur turun mendhuwure Mbah Mas Saleh iku putrane Mas Mangunsastro, Mas Mangunsastro putrane Anrang Kusumo, Anrang Kusumo putrane I Made Banjar (kang mbangun pura Sakenan ring pulo Seragan Badung Denpasar) I Made Banjar putrane Bedhandhe Suryo, Bedhandhe Suryo putrane Rangga Setata teka Kelungkung Bali kang kesuwur dadi gegedhug Bali kang kekancaan ambi Wong Agung Wilis nalika ngusir wong Bugis ring pesisir Pakem.

Bapake Mbah Mas Saleh duwe dulur kandhung yaiku Mas Astroguno, Mas Ayu Patah lan Mas Santri. Mas Astroguno kawin ambi RA Sukowati. RA Sukowati duwe sulur yaiku Mas Ayu Atikah lan Raden Tumenggung Suronegoro. Suronegoro duwe anak Pringgokusumo. Mas Astroguno ambi RA Sukowati duwe anak R.Turasmi kang duwe anak RA Sehani. Terus RA Sehani iki laki ambi Mbah Mas Saleh. Dadi Mbah Mas Saleh iku basa paman nyang Pringgokusumo.

Mbah Mas Saleh kelebu wong kang kawit-kawitan nyebaraken agama Islam ring Banyuwangi. Tokoh-tokoh liyane kang keneng disebutaken arane misale: Datuk Ibrahim, Wali Sukan ring Temenggungan, Wali Daud ring Rogojampi, Wali Kadir. Tokoh-tokoh Islam jaman semono iku biyasahe diarane Islam Wali utawa Islam ngelakoni. Maksude Islam ngelakoni iku Islam tasawuf. Islam dilakoni sing mung cukup gadug sareat baen naming sampek hakekat makripat. Mula sing getun kadhung wong jaman semono iku akeh-akehe nduweni karomah, linuwih kang diweni Gusti Pengeran.

Petilasane Mbah Mas Saleh sampek saiki magih ana yaiku masjid Mas Saleh ring Sukowidi Banyuwangi. Nalika bupati Pringgokusumo mbecikaken masjid kabupaten (saiki masjid Baiturrahman) Mbah Mas Saleh dadi pendhampinge. Ring pagere masjid iku diendohi giyok kang ditekakaken teka Cina. Ring ndhuwure pelawangane masjid iku ana tetenger tulisan arab unine “Allah Muhammad”. Tetenger iku kang nulis Mbah Mas Saleh kang ngukir Mbah Mas Saelan. Mbah Mas Saelan magih kerabate Mbah Mas Saleh. Serta masjid mari direhab kang ngawiti dadi imam Mbah Mas Saleh. Dhasar wong alim jaman bengen, kabeh tinggalane iku nduweni daya kang linuwih. Kaya jare ceritane soal tulisan Allah Muhammad iku. Bengen nalika ana wong kang nyacak ngelabur tulisan mau sing weruha wong iku temebluk kerana sing kuwat ngadhepi daya magis tulisan mau. Mbah Mas Saleh ninggal tahun 1918 pesarehane ring Manggisan Lateng Banyuwangi. Pesarean iki kerep ditekani para peziarah teka njaba kutha lan dhaerah.

Wong alim jaman bengen keimanane dudu mung ngewujud nong ucapan lan laku baen naming uga diwujudaken ring simbol-simbol kang rupa bangunan arsitektur, tetanduran lan liya-liyane. Contone ring umahe Mbah Mas Saleh iku ana kulah utawa kolam ring tengahe ana pilo segi papat ring tengahe pulo iky ana watu. Ring lambene kolam ana barong kang dadi dalane banyu. Sakliyane iku ana wit kenitu lan kemuning. Kabeh iku dudu mung sukur-sukur ditata lan ditandur, naming nduweni arti kang jero.

Banyu ring kulah nggambaraken ga dadi uwong iku kudu duwe sipat kaya dene banyu. Gelem mili nyang endi baen lan nguweni penguripan nyang liyan. Maksude dadi uwong kudu gelem sesrawungan nyang masarakat, ngabdi nyang masarakat, nguweni paran kang bisa diuwakaken kanggo apik rukun majune masarakat. Pulo segi papat ana tengere watu ring tengah-tengahe kulah, maksude nalika ngabdi nyang masyarakat iku menungsa digawani napsu papat yaiku amarah, aluamah, supiyah lan motmainah. Uwong kudu pinter nyetir napsune kang digambaraken ambi watu ring tengah pulo. Saubenge kolam ana wit kemuning lan kenitu maksude nong endi baen nalika paran baen kudu kelayan hening, iling nyang Gusti. Kenitu maksude kang tamtu. Keimanan kang kuwat lan kukuh nyawiji ring pikir, rasa lan laku. Iman sing mung nong lambe lan buku.

Dene wasiyate Mbah Mas Saleh antarane ngisor iki:

Sira ngajia nyang ponorogo

Sangua cengkaruk sak kintal

Ngenal-ngenala nyang raganira

Kadhung durung kecaruk aja mental

Maksude wong urip kudu weruh paran tujuan uripe, nyang endi mari urip iki. Dalan makene weruh nyang ragane sing ana liya kudu nyawiji nyang Gusti. Ngakeh-ngakehi dikir. Dikir iku cara arab artine iling. Dadi intine iling nyang Gusti. Dudu lambene ngucap utawa nyebut Gusti naming atine turu sing milu nyebut. Ning endi baen embuh turu embuh melek embuh lungguh embuh ngadeg kang disebut mung Gusti Allah. Kadhung iki dilakoni sapa baen mesthi weruh nyang ragane. Kadhung durung nyandhak lan weruh kelendi lan sapa raganirika aja mandang mari, aja mental. Kang tuhu kang temenanan. Kang tamtu, imane kukuh kaya watu.

Ilmu paran baen lakonana

Sukur aja nggandholi pati

Ilmu paran baen goletana lakonana. Duwe ilmu kelawan nyawiji nyang Gusti mula weruh kelendi ngelakokaken ilmu. Wong kang duwe ilmu sejati bakal nduweni luhuring budi, ngerasakaken kuwasane Gusti. Ngerasakaken sejatine urip, urip bareng ambi Gusti. Ngelakoni urip kelawan lega lila nerima paran kang dadi dumdumane. Kabeh derma ngelakoni. Gusti Allah Maha Weruh Maha Bijaksana ngerti paran kang apik kanggo mahluke. Sing perlu dijaluk, Gusti Allah lebih weruh tinimbang mahluk. Kadhung iki wis bisa dilakoni rika sing bakal nggandholi pati.

Goletana ilmu kang kaya lenga keletik, kabeh padha kalis.

Ilmu kang kaya lenga keletik kalis paran-paran, sing liya maning yaiku ilmu hakekat makripat.

Sira Lik, kadhung sing gelem selawat,

Welasa nyang Rasulullah

Jelas Gusti Allah nguweni pituduh rupa agama jalaran Rasulullah. Rasa terima nyang Rasulullah iku bukti rasa lan sadhar ga menungsa iki sing duwe daya paran-paran. Kang duwe bener lan kuwasa mung Gusti Pengeran. Kadhung rumangsa rika bisa tanpa jalaran marine menungsa iku kaya paran.

Kadhung sira mbakar sate, tangganira mambu

Terana tangganira iku

Wujud ngabekti nyang Gusti sing mung lambe sing mung ning ati, naming kudu ngewujud nong tingkah laku. Kadhung rika mula parek nyang Gusti rika bakal rumangsa kabeh nong alam iki duwene Gusti milu paran karepe Gusti. Tangga teparo iku uga duwene Gusti. Mula welas asih nyang tangga teparo iku asile dikir. Kadhung rika durung duwe rasa iku, artine rika magih rumangsa parek nyang Gusti Allah.

Kadhung sira ana tanggane duwe gawe

Tanganira aja sira kethem

Welas asih nyang tangga uga gelem ngerasakaken paran susah abote kang disangga tangga. Entheng milu titulung nyang tangga iku wujud rasa ga isun lan iyane kabeh mahluke Allah. Mula aja abat nulung tangga. Sak entheng-enthenge susah butuhe tangga iku rahmate Allah, iku karepe Allah.

Jimat kang ampuh iku masa ika iku

Kaya lebu nong meja disapu angin

Jimat kang ampuh iku ngurmati, ngajeni lan laku apik nyang uwong.–

Nyang endi baen kadhung apik nyang uwong, rika bakal diwelasi uwong. Kecaruk maning rika dianteni sedulurane. Kadhung elek nyang uwong, kecaruk maning rika dianteni belahine.

Aja tinggal sembahyang

Sembahyang iku masa gampang

Ngetheme kang temenan

Kapan lan nong endi baen kudu hening, sembahyang. Sembahyang limang waktu. Sembahyang kadhung sukur mungkrak-mungkruk gampang. Naming sembahyang kang temenan sing sembarangan. Kaya rika ngethem nalika tahiyat, iman nyakseni nyang agunge Gusti Allah kudu kuwat.

Nalika Pringgokusumo nanggung lara, Mbah Mas Saleh dikongkon nggolet tamba. Mbah Mas Saleh mubeng marani wong alim sampek gadug Sumatra naming sing ana kang sagah. Malah diceritakaken angger wong alim kang diparani Mbah Mas Saleh iku mbukak kitabe, kontan kitab iku kobong, sangking kuwate dayane penyakit kang nemplek ring badane Pringokusumo. Mbah Mas Saleh mulih nyang Banyuwangi tanapa asil. Pungkase, salah sijine keluwarga Pringgokusumo ana kang diperipeni ga kang bisa marasaken Pringgokusumo sing ana liya kejaba kerabate dhewek, yaiku Mbah Mas Saleh. Mbah Mas Saleh rumangsa sing bisa paran-paran. Naming nalika Pringgokusuma maksa, Mbah Mas Saleh mong ngomong: “Man, rika percaya ambi Gusti Allah? Percaya banyu iki gawenane Gusti Allah? Kadhung rika percaya ombenen.” Pringgokusumo ngombe banyu kang digawa Mbah Mas Saleh. Alhamdulillah jalaran banyu kang digawa Mbah Mas Saleh Gusti Allah nyepura nyang Pringgokusumo.

Iku mau sak cuwik suwekan sejarahe Mbah Mas Saleh. Sing ana salahe ngeweruhi sejarah lan kepribadiane salah sijine wong kang tau ngukir penguripan ring bumi Blambangan.